دشمنی غرب مسیحی نسبت به اسلام و پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله پیشینه دیرینه‏ای دارد. یک نمونه آن، جنگ‏های صلیبی و استعمار غربی نسبت به کشورهای اسلامی است. صدها سال در قرون وسطی، با انواع تهمت‏ها و افتراها علیه اسلام و پیامبر اسلام محافل خویش را گرم نگه می‏داشتند. اما مدت‏ها بود که این گونه اظهارات از جانب غرب مسیحی مطرح نمی‏شد تا این‏که اخیرا شواهد و علایمی بر بازگشت آنها به همان رویه پیشین مشاهده می‏شود که نمونه آشکار آن، اظهارات مغرضانه پاپ علیه اسلام و پیامبر اسلام است. در این مقاله ابتدا اظهارات پاپ بررسی گردیده و سپس به صورت منطقی و تحلیلی به نقد و ارزیابی آن پرداخته شده است.

کلیدواژه‏ها: اسلام، پیامبراعظم، پاپ، جهادمقدس، خشونت، عقلانیت.

 مقدمه

دشمنی غرب مسیحی با اسلام، محصول پیشرفت اسلام درمحدوده قدرت امپراتوری از یک طرف و نفوذ اسلام در جنوب اروپا از سوی دیگر، در قرون نخستین اسلامی بود. در آن زمان هنوز کلیسای ارتدوکس از کلیسای کاتولیک جدا نشده بود و غرب یک‏پارچه در تاریکی جهل به سر می‏برد. در تمام این دوره، آن‏چه غرب از اسلام می‏دانست بسیار اندک و براساس دشمنی تمام عیار با آن بود. غرب تا قرن‏ها پس از آن نه ترجمه‏ای از قرآن داشت و نه با شخصیت حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آشنایی داشت. مبنای قضاوت آنان از اسلام و پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله افسانه‏ها و شایعات بی اساس بود که مبلغان جاهل و یا مغرض وابسته به کلیسا میان مردم منتشر می‏کردند. در تمام قرون وسطی در غرب، پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله

______________________________

1 مدرس حوزه و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی بابل.

به خدعه و خشونت شناخته می‏شد و زشت‏ترین افسانه‏ها توسط کلیسا درباره او میان مردم اروپا انتشار می‏یافت. به همین جهت بود که جنگ‏های صلیبی را به هدف باز پس‏گیری سرزمین سابقاً مسیحی از دست مسلمانان به راه انداختند و درحدود دو قرن به نام جهاد مقدس و با علامت صلیب عامل قتل صدها هزار نفر شدند.

در طول قرن‏ها، بسیاری از مکتوبات غربی‏ها و مستشرقین در مذمت و بدگویی این شخصیت آسمانی بوده است. یکی از رکیک‏ترین نوشته‏های غرب مسیحی درباره پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله «کمدی الهی» دانته است. (جهت اطلاعات بیشتر درباره این کمدی ر.ک: دورانت، 1381، ص1453ـ1433). دانته در این کمدی‏که آن را تحت تأثیر شکست‏های صلیبی نوشته است حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را ـ العیاذ بالله‏ـ چون گناهکاری که با دستان خود سینه چاک شده‏اش را از هم می‏درد به تصویر کشیده است. از نظر دانته، گناه حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله عبارت بود از: ترویج مذهب دروغین، دعوی نزول وحی و...

در آستانه قرون جدید، مهم‏ترین تهدید برای اروپا ترکان عثمانی بودند. شکست‏های غرب مسیحی که به سقوط مرکز کلیسای ارتدوکس به دست سلطان محمد فاتح در سال 1453 میلادی منجر شد بار دیگر شعله‏های خشم نویسندگان کلیسایی را علیه شخصیت حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله برافروخت. غربی‏ها تقریباً تا قرن هجدهم بلکه نوزدهم هیچ تلاشی برای شناخت شخصیت واقعی این پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله انجام ندادند.

«تاریخ جهان» اثر هیگدن ـ راهب بندیکتی ـ که فقط سه بار و در سال‏های 1387، 1495و 1527 میلادی به زبان انگلیسی ترجمه شد، داستان کبوتری را می‏آورد که محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله او را تربیت کرده بود تا بالای سرش پرواز کند و او را روح القدس خوانده بود و به او وحی می‏فرستاد. داستان دیگر، داستان شتری است که حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آن‏را تربیت کرده بود تا فقط از دست او غذایش را بگیرد. محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قرآن را بر گردن این شتر آویخته بود و وقتی نزدیک می‏شد زانو می‏زد و محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آن را می‏گرفت و به مردم می‏گفت این پیامی آسمانی است. جذابیت‏های جنسی از دیدگاه هیگدن یکی از راه‏هایی است که محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله برای تضعیف مسیحیت و تقویت اسلام انتخاب کرده بود.

در یک دوره کوتاه و بیشتر در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، غرب توانست آثاری عرضه کند که با نگاهی تقریباً واقع‏بینانه به اسلام بنگرد. افرادی مانند کارلایل، واشنگتن اروینگ، و... دراین دوره تلاش کردند نقش حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را در کاروان بشری نشان دهند. در همین مورد، گوته سعی کرد در اشعارش تصویری زیبا از این شخصیت الهی ارایه دهد. اما شگفت این که در این دوره نیز کلیسا از مواضع خود کوتاه نیامد واین آثار از نظر او مردود و مطرود و محکوم بود و به عنوان آثار ممنوعه و کتب ضاله محسوب می‏شد.

متأسفانه به نظر می‏رسد امروز غرب به همان نقطه اول برگشته است. بوش پس از واقعه 11 سپتامبر، موضوع جنگ صلیبی را مطرح می‏کند، پس از آن کاریکاتورهای مبتذل درباره اسلام و پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در برخی از جراید کشورهای غربی چاپ و منتشر می‏شود و پس از آن، پاپ که خود را مظهر صلح و آرامش می‏داند، به آتش جنگ و تنازع میان اسلام و مسیحیت دامن می‏زند و سخیف‏ترین تهمت‏ها را به اسلام و حضرت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله نسبت می‏دهد.

در این نوشتار سعی شده است به صورت منطقی و تحلیلی به نقد و بررسی اظهارات پاپ پرداخته شود.

پاپ چه گفت؟

پاپ بندیکت شانزدهم رهبر کاتولیک‏های جهان در سخنرانی 12 سپتامبر خود در دانشگاه رگنزبرگ در بحثی، به بیان رابطه میان خردورزی و ایمان و مسئله جهاد (جنگ مقدس) پرداخت. وی در سخنان خود به نقل قولی از یک گفت‏وگو میان مانوئل دوم (امپراتور مسیحی بیزانس) با یک عالم دینی مسلمان ایرانی، استناد کرد که گفته بود: «به من نشان بده که محمد چه چیز تازه‏ای ارایه کرده است؛ آیا جز چیزهای بد و غیر انسانی چیز دیگری به ارمغان آورده است؟ مثلاً او حکم می‏کرد که ایمانی که او وعظ می‏کند باید با زور شمشیر گسترش یابد».

پاپ در ادامه سخنان خود استدلال امپراتور را نیز درباره ادعایش نقل می‏کند که گفته بود: «خداوند به خون‏ریزی خشنود نیست و رفتار غیر عقلانی با ماهیت وجودی پروردگار در تضاد است. ایمان ثمره روح است و نه جسم، پس هر فردی که به دنبال هدایت دیگران به دین است نیازمند توانایی خوب سخن گفتن و منطق مناسب بدون توسل به خشونت و تهدید است. برای قانع ساختن یک روح منطقی، نیاز به قدرت و هرگونه سلاح یا ابزار برای تهدید دیگران به مرگ نیست».

پاپ در ادامه سخنان خود می‏گوید: «امپراتور مطمئناً می‏دانسته است که در آیه 256 از دومین سوره قرآن آمده است که هیچ اجباری در دین نیست (لا اکراه فی الدین) اما به گفته خبرگان، این سوره مربوط به دوره‏های ابتدایی اسلام و زمانی است که محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قدرت نداشت و مورد تهدید بود. امپراتور مسلماً از قوانین مربوط به مبارزه مقدس (جهاد) که بعداً در اسلام وضع شد و در قرآن نیز ثبت شده است آگاه بود. اکنون به من نشان بده محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله چه چیز جدیدی به ارمغان آورده است. خواهی دید که تنها مسایل شیطانی و غیر انسانی وجود دارد، مانند دستور او به گسترش دینی که وی تبلیغ می‏کرد از طریق شمشیر».

و می‏گوید: «ترویج ایمان از طریق خشونت بی معناست و در تناقض با ذات خداوندی و جوهر روح است. پروردگار با خون و خون‏ریزی درتضاد است وغیر عقلانی رفتار کردن مغایر با ذات خداست». (خبرنامه سیاسی، فرهنگی، اجتماعی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ش 927، 6/7/85).

مدعیات پاپ درباره اسلام و پیامبر اعظم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله

اتهاماتی که پاپ در این سخنرانی در مورد اسلام و پیامبر اعظم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله مطرح می‏کند به شرح زیر است:

1ـ اسلام دین عقلانی نیست؛

2ـ پیامبر اسلام چیزی جز مجموعه‏ای از آموزه‏های زشت و غیر انسانی و غیر عقلانی برای بشریت نیاورده است؛

3ـ اسلام دین خشونت است؛

4ـ جهاد مقدس که در اسلام به رسمیت شناخته شده است چیزی جز به رسمیت شناختن خشونت و زور در مسلمان ساختن کفار نیست؛

5ـ پیامبر اسلام هر چند در آغاز شعار آزادی عقیده و ایمان را مطرح می‏کرد، اما پس از قدرت یافتن، از این شعار دست بر داشت و شعار جهاد و جنگ برای تحمیل عقیده و ایمان را جای‏گزین آن ساخت.

پاسخ به مدعیات پاپ

در این‏جا به صورت کاملاً منطقی و تحلیلی، ضمن بررسی موارد ذکر شده، ضعف و کاستی‏های آن را گوشزد می‏کنیم.

1ـ اسلام و عقلانیت

منظور از عقل در این‏جا همان نیرویی است که عامل تشخیص حق و باطل و خیر و شر است. خداوند در نهاد انسان قوه‏ای به ودیعه گذاشته که قادر است در مسایل نظری، حق را از باطل و در مسایل عملی، خیر را از شر و منافع را از مضار بازشناسی کند. عقل در انسان نیرویی است که با آن می‏توان حقایق را شناسایی کرد. عقل انسان می‏تواند با تکیه به معلومات و اندوخته ذهنی، مجهولات را شناسایی کند. کار عقل ادراک است و متعلق ادراک گاهی «هست و نیست» است که در اصطلاح به آن «حکمت نظری» می‏گویند و گاهی «باید و نباید و خوب و بد» است که به آن «حکمت عملی» گفته می‏شود. (مصباح، 1380، ص66ـ65).

حجیت و اعتبار عقل «بالذات» است؛ یعنی نه از طریق عقل ثابت می‏شود و نه از طریق نقل؛ زیرا اثبات آن از طریق عقل نامعقول است، چون فرض بر این است که حجیت آن هنوز ثابت نشده است و اثبات آن از طریق نقل نیز دور است؛ زیرا اعتبار نقل از راه عقل ثابت می‏شود. (مطهری، 1378،

دانشمندان زیادی در غرب درباره نسبت عقل و دین و یا عقل و ایمان بحث کرده اند که از آن جمله می‏توان به آکویناس، پاسکال، ویلیام جیمز، کالون، کارت بارت، هیوم و مایکل پترسون اشاره کرد. سه نظریه اساسی در میان نظریه پردازان غربی در باب نسبت عقل و ایمان یا عقل و دین مطرح شده است: عقل گرایی حداکثری، عقل گرایی انتقادی و ایمان گرایی محض. (ر.ک: مایکل پترسون و دیگران، 1379).

در میان دانشمندان اسلامی نیز در این باره اختلاف نظر وجود دارد. اهل حدیث و حنابله که به سلفیه معروف‏اند منکر به کارگیری عقل در دین هستند و بحث‏های عقلی را در امور دینی بدعت می‏شمارند. (ر.ک: مطهری، 1368، ج 2، ص 26 و سبحانی، 1416، ج1، ص 130).

اما فرقه‏های دیگر اسلامی‏ـ اعم از امامیه، معتزله و اشاعره ـ با اختلاف دیدگاه‏ها، به کارگیری عقل را در اعتقادات دینی روا و بلکه لازم می‏دانند. (ر.ک: مطهری، 1380، ج 3، ص101ـ65 و ج6، 1382، ص 887ـ883).

طرح مباحث عمیق الهی از طرف ائمه اطهار و در رأس آنها حضرت علی علیه‏السلام باعث شد که عقل شیعی از دیرباز، به صورت عقل فلسفی و استدلالی درآید. ذخیره‏های علمی ارزشمندی که از پیشوایان دینی شیعه به جای مانده است، باعث شده است که علمای شیعه در مباحث دینی به مباحث عقلی روی آورند. (ر.ک: طباطبایی، 1376، ص 105ـ102).

در باب حجیت و اعتبار عقل از منظر دین اسلام، می‏توان به آیات و روایات فراوانی استشهاد نمود. در قرآن کریم 49 بار مشتقات عقل، 18 بار مشتقات فکر، 20 بار مشتفات فقه و صدها بار علم و مشتقات آن به کار رفته است.

در برخی روایات شیعه، از عقل به عنوان «حجت باطنی» خداوند، در کنار حجت ظاهری او، یعنی انبیا، نام برده شده است. در پاره‏ای از آنها دین‏داری لازمه خردورزی و خردمندی معرفی گردیده است و در برخی دیگر، عقل، وسیله عبودیت پروردگار و تحصیل بهشت و معیار ثواب و عقاب دانسته شده است. (کلینی، 1365، ج1، باب العقل و الجهل). در برخی از آیات قرآن کریم، نادیده گرفتن عقل، باعث سقوط انسان تا مرحله «شرالدواب» (انفال/ 22) و در برخی دیگر، عامل آلودگی انسان به پلیدی (یونس/100) معرفی شده است.

برخی دیگر از آیات قرآن بر اعتبار و حجیت عقل دلالت دارند که تعدادی از آنها به شرح زیر است:

1ـ آیاتی که برای اثبات اعتقادات دینی، مانند توحید و نبوت و معاد، به برهان عقلی و فلسفی

متوسل شده است؛ (انبیا/22، مومنون/ 91ـ90 و انعام/ 91).

2ـ آیاتی که از مخالفان اسلام می‏خواهد برای ادعاها و اعتقادات خویش برهان اقامه کنند؛ (بقره/111).

3ـ آیاتی که به فلسفه برخی از احکام، مانند وجوب نماز و روزه و حج و حرمت شراب و قمار و ربا، اشاره دارد؛

4ـ آیاتی که مسلمانان را به پرسش‏گری در مجهولات از دانایان دعوت می‏کند؛ (نحل/43، انبیا/ 7).

5ـ آیاتی که مسلمانان را به اصل اجتماعی شور و مشورت و بهره گیری از تجربیات و عقول دیگران دعوت می‏کند؛

6ـ آیاتی که مسلمانان را به شنیدن دیدگاه‏ها و سخنان مختلف و سپس تجزیه و تحلیل و گزینش بهترین آنها دعوت می‏کند. (زمر/ 18ـ17).

صدرالمتألهین شیرازی که در کتاب‏های فلسفی خویش اهتمام زیادی در عقلانی نشان دادن معارف و آموزه‏های دینی دارد درباره نسبت عقل و دین می‏گوید: «شرع و عقل با هم تطابق دارند. منزه است شریعت پاک حقه الهیه از این که احکام و آموزه‏های آن ناسازگار با معارف عقلی یقینی ضروری باشد و نابود باد فلسفه‏ای که قوانین آن با کتاب وسنت سازگار نباشد». (صدرا المتألهین شیرازی، 1981، ج8، ص 33).

علامه طباطبایی نیز در این باره می‏نویسد: «خدای متعال در هیچ جای از کتاب مجیدش ـ حتی در یک آیه‏ـ بندگان خود را مأمور نکرده است به این که او را کورکورانه بندگی کنند و یا به یکی از معارف الهی او ایمان کورکورانه بیاورند یا طریقه ای را کورکورانه سلوک نمایند». (طباطبایی، 1414، ج5، ص 255).

جالب این است که در فقه اسلام «عقل» در کنار کتاب وسنت و اجماع به عنوان یکی از منابع و مدارک فقهی به رسمیت شناخته شده است. در همین مورد فقها و اصولیون به تلازم عقل و شرع که به «قاعده ملازمه» موسوم است عقیده دارند: «کل ما حکم به العقل حکم به الشرع و کل ما حکم به الشرع حکم به العقل» (مظفر، 1386، ج2، ص 127).

2ـ پاره‏ای از آموزه‏های متعالی اسلام

همان‏گونه که اشاره شد، یکی از نکته‏هایی که در سخن پاپ به آن تصریح شده است تهی بودن اسلام از آموزه‏های خوب، متعالی و انسانی است. به نظر می‏رسد این ادعا به قدری واهی و بی اساس است که حتی نویسندگان غربی و اروپایی نیز بر غیر منصفانه بودن آن اعتراف دارند. نویسندگانی هم‏چون گوستاولوبون و ویل دورانت و... بر برتری و فوق العادگی آموزه‏های اسلام تأکید و تصریح دارند. (دورانت، پیشین، ص219 و گوستاو لوبون، 1347، ص751).

در این‏جا به برخی از آموزه‏های ارزشمند و متعالی اسلام اشاره می‏شود:

1ـ دعوت به توحید و یکتا پرستی و مبارزه با بت پرستی و شرک؛ پیامبر اسلام از همان روزهای اول بعثت خویش به مبارزه با اعتقادات خرافی و بی اساس مانند بت پرستی وشرک پرداخت (کافرون/23 و نجم/19). کفار برای منصرف ساختن پیامبر به هرگونه تهدید و تطمیع دست زدند اما کاری از پیش نبردند. انتظار آنها این بود که پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در این موضوع به نوعی مجامله و ملاحظه تن دهد که پیامبر به فرمان خدا آنها را مأیوس ساخت. (قلم/9 و اسراء/75ـ74).

2ـ دعوت به عدل و انصاف در معاملات و مبارزه با رباخواری؛ یکی ازعادات زشت و غلط جاهلی ربا خواری آن هم به صورت فاحش و چند برابر بوده است. پیامبر به فرمان خدا به مبارزه بی امان علیه این فرهنگ غلط برخاست. (بقره/280ـ275).

3ـ مبارزه با کشتن و زنده به گورکردن دختران؛ (اسراء/31 ونحل/59ـ58).

4ـ مبارزه با هر گونه فحشا و ابتذال اخلاقی؛ (اسراء/32، انعام/ 151 و اعراف/33).

5ـ مبارزه با آدم‏کشی و خون‏ریزی‏های غلط و بی اساس (انعام/151، اسراء/33، نساء/29ـ30).

6ـ مبارزه با باورهای غلط درباره زن؛ (نحل/ 58، نساء/ 7 و 32 و نحل / 97).

7ـ مبارزه با انکار معاد و حیات اخروی؛ (سجده/ 12ـ11، یس /81ـ78، قیامت/ 10ـ3 و جاثیه/24).

8ـ مبارزه با اعتقاد به تثلیت و ابن الله دانستن حضرت مسیح؛ (نساء/ 61ـ59، 158ـ157 و 172ـ171).

9ـ مبارزه با یک سلسله عادات غلط درباره ازدواج، مانند شوهر دادن دختر قبل از تولد و نکاح شغار، (معاوضه دختران یا خواهران) وشوهر دادن دختر بدون اذن و رضایت او؛ (ر.ک: مطهری، 1376، ص 75ـ73).

10ـ تأکید و توصیه فراوان به علم آموزی وتوسعه علم و دانش بدون هیچ گونه محدودیت مکانی و زمانی و جنسیتی؛

11ـ دعوت به تعقل و تدبر و تفکر در همه امور زندگی؛ (ص/29، بقره/44، انعام/32 و ملک/10).

12ـ تکریم و تجلیل ازمقام و موقعیت انسان و بالا بردن او تا حد خلیفة‏اللهی (بقره/30) و آگاه به اسمای الهی (بقره/ 31) و برتر از فرشتگان (بقره/ 34) و بهره‏مند از نفخه الهی به نام روح؛ (ص / 72).

13ـ نفی هرگونه تبعیض ناروا از جهت نژاد، زبان و رنگ؛ (حجرات/13 و روم/ 22).

14ـ به رسمیت شناختن علم، تقوی، جهاد، ایمان وعمل صالح به عنوان ملاک برتری و امتیاز؛ (نساء/ 95، حجرات/ 13، سجده/18، زمر/9، مجادله/11 و نحل /97).

15ـ تأکید بر نقش انسان و اراده و اختیار او در تعیین و تغییر سرنوشت فردی و اجتماعی خویش؛ (رعد/11، انسان/3 و نحل /112).

16ـ تأکید بر زندگی‏گرایی و مبارزه با زندگی‏گریزی، رهبانیت و گوشه گیری و فرار از زندگی؛ پیامبر فرمود: «لارهبانیة فی الاسلام، رهبانیة امتی الجهاد» (ابن اثیر، ج 2، ص 280 به نقل از: مطهری، 1378، ج 2، ص 242).

اسلام آخرت گرایی را درمتن زندگی گرایی قرار داد. از نظر اسلام، راه آخرت از متن زندگی و مسئولیت‏های زندگی دنیایی می‏گذرد. (مطهری، پیشین).

17ـ ارایه برنامه‏ها و مقررات فراوان اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و حقوقی به بشر؛ (پیشین، ص 242).

18ـ به رسمیت شناختن حقوق و آزادی‏های فردی؛ از نگاه اسلام، فرد از نظر سیاسی، اقتصادی، قضایی و یا اجتماعی حقوقی دارد. از نظر سیاسی، حق مشورت و حتی انتخاب دارد؛ از نظر اقتصادی، حق مالکیت بر محصول کارخویش و حق معاوضه، مبادله، صدقه، وقف، اجاره، مزارعه، مضاربه و غیره؛ از نظر قضایی حق اقامه دعوا و احقاق حق و حق ادای شهادت؛ از نظر اجتماعی حق انتخاب شغل، مسکن، رشته تحصیلی و غیره و از نظر خانوادگی، حق انتخاب همسر دارد. (پیشین، ص 242).

19ـ قداست کار، شغل و حرفه؛ اسلام دشمن بی‏کاری است. اسلام انگل جامعه بودن را در هر شکل مذمت نموده است. (حر عاملی، پیشین، ج12، ص 13 و 43).

20ـ قداست دفاع از حقوق فردی و اجتماعی و مبارزه با متجاوزین به حقوق افراد و جامعه؛ (نساء / 148، کلینی، پیشین، ج5، ص 60 و نهج‏البلاغه، نامه 53).

21ـ دعوت به هم‏زیستی مسالمت‏آمیز؛ از نظر اسلام، مسلمانان می‏توانند در داخل کشور خود با اهل کتاب در صورت رعایت شرایطی، هم‏زیستی مسالمت آمیز داشته باشند و با همه کفارـ اعم از اهل کتاب و غیر آنهاـ براساس مصالح عالیه اسلام پیمان صلح و عدم تعرض منعقد نمایند و یا در موضوعات مورد قبول و نیاز طرفین، قراردادهایی ببندند. این قراردادها و پیمان‏ها محترم و واجب‏الرعایه است. (مطهری، پیشین، ص 250ـ249).

22ـ ممنوعیت استثمار؛ اسلام، استثمار به معنی بهره کشی بلاعوض از کار دیگران، را به هر شکلی ناروا می‏شمارد. (پیشین، ص 245).

3ـ اسلام و خشونت

اسلام برخلاف ادعای برخی از غربی ها، دین رحمت و رأفت است نه خشونت. در این‏جا به پاره‏ای از آموزه‏های اسلام و سیره پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله که بر این مدعا دلالت دارد اشاره می‏کنیم:

1ـ قرآن کریم رمز موفقیت پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را رحمت و رأفت و نرم خویی او دانسته است و در این

مورد می‏فرماید: «از رحمت خدا بود که با مردم، نرم خوی بودی، اگر سنگ‏دل و خشن و تندخو بودی از اطرافت پراکنده می‏شدند. پس، از خطاهای آنان درگذر و از خداوند برای آنها آمرزش بطلب و با آنها در کارها مشورت کن» (آل عمران/ 159).

در این آیه، علاوه بر این‏که خداوند به نرم خویی پیامبر اشاره می‏کند، به وی دستور می‏دهد از لغزش‏های مردم درگذرد و برای آنها طلب آمرزش نماید و در کارها با آنها مشورت نماید.

بزرگ‏ترین نمونه عفو و گذشت پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله عفو عمومی مشرکین مکه پس از فتح مکه است؛ مردمی که بدترین برخوردها و زشت‏ترین توهین‏ها و خشن‏ترین جنگ‏ها را نسبت به پیامبر و یاران او روا داشتند اما پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله پس از پیروزی از مسیر رحمت و رأفت اسلامی خارج نشد و شعار «الیوم یوم الرحمه، الیوم اعزالله قریشا» را اعلام کرد. (سبحانی، پیشین، ص449ـ448).

2ـ پیامبر اکرم رسالت الهی خود را مدارا و سهل گیری با مردم معرفی می‏کند. در روایتی از پیامبر اکرم آمده است: «خداوند مرا مبعوث نکرد که با زور با مردم رفتار کنم بلکه برانگیخت تا معلم و آسان گیر برای آنها باشم.» (حنبل، ج 5، ص 79، ش 14522) و یا آمده است که جبرئیل به نزد پیامبر اعظم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آمد و به او گفت: ای محمد!، پروردگارت به تو سلام می‏رساند و می‏فرماید: «با خلق من مدارا کن» (کلینی، پیشین، ج4، ص354).

3ـ شریعت اسلام، شریعت سمحه و سهله است؛ یعنی قوانین اسلام سخت‏گیرانه نیست و هر حکمی از احکام اسلام در شرایط عسر و حرج و اضطرار برداشته می‏شود. (بقره/ 185، حج / 78 و کلینی، پیشین، ج5، ص 493).

جالب این است که در فقه اسلامی قواعدی مانند «لا حرج»، «لا ضرر»، «نفی اضطرار، جهل، نسیان و اکراه»، «اصالة البرائه»، «اصالة الحلیه»، «اصالة الطهاره»، «اصالة الصحه»، «قاعده ید»، «سوق مسلمین»، «تجاوز» و «فراغ» آمده است که همگی بر سماحت و سهولت مقررات اسلامی دلالت دارد. توضیح این قواعد مهم فقهی از حوصله این بحث خارج است.

4ـ اسلام دینی است که به هم‏زیستی مسالمت آمیز اهتمام جدی دارد. واژه اسلام از «سلم» گرفته شده است که متضمن معنای سلامت و امنیت و صلح و صفا است. قرآن کریم به مؤمنان دستور می‏دهد همگی در حوزه صلح و سلم وارد شوند. (بقره / 204). خداوند به پیامبر اعظم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله دستور می‏دهد که اگر دشمنان تو از در مسالمت و آشتی با تو وارد شدند تو نیز از فرصت استفاد کن و به این درخواست پاسخ مثبت بده و در صورت نگرانی نسبت به خدعه و نیرنگ آنها بر خدا توکل کن که او یاور توست. (انفال/ 62ـ61 و نساء/ 90).

قرآن کریم با جمله «الصلح خیر»(نساء / 128) صلح را یک اقدام برتر فرا راه روابط فردی و

اجتماعی بشر مطرح نموده است.

اسلام تفکر هم‏زیستی مسالمت آمیز با پیروان ادیان الهی را به صورت اعلامیه جهانی مطرح و همگان را به ائتلاف و اتحاد جهانی دعوت نموده است. (آل‏عمران/64).

سیره عملی پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در انعقاد پیمان‏های صلح و عدم تعرض با گروه‏های مختلف اهل کتاب و حتی مشرکان، حکایت از روحیه صلح طلبی اسلام و ضرورت هم‏زیستی مسالمت آمیز دارد. پیمان ترک مخاصمه ده ساله پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله با مشرکان مکه (صلح حدیبیه) و سایر پیمان ها، نشانه‏ای از توجه و تلاش اسلام برای نفی خشونت میان انسان‏ها می‏باشد. (توبه / 4).

امام علی علیه‏السلام نیز در عهدنامه مالک اشتر، بر مطلوبیت صلح تأکید فراوان دارد. (نهج البلاغه، نامه 53).

5ـ از آموزه‏های مهم پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله توصیه به مدارا و سهل گیری حاکمان و کارگزاران با مردم است. پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله وقتی معاذبن جبل را به عنوان والی خود به یمن اعزام کرد، در ضمن سفارش‏های خود به او فرمود: «بر تو باد که با مردم مدارا کنی و تا آن‏جا که حقی ضایع نشود آنها را مورد عفو قرار دهی» (بحرانی، 1400، ص 25) و یا به او دستور داده است: «بر مردم آسان گیر و سخت نگیر، بشارت ده و خوشحال کن و بدبینی ایجاد نکن» (سیره ابن هشام، 1377، ج 1، ص237).

در سفارش‏های امام علی علیه‏السلام به مالک اشتر رفق و مدارای با مردم به صورت بسیار برجسته مطرح شده است (نهج‏البلاغه، نامه 53).

6ـ براساس آموزه‏های اسلام، خداوند نیز با مردم اهل مدارا و نرمش و عفو و گذشت است و در آیات فراوان بر رحمان و رحیم و غفور و عفو بودن خداوند تصریح شده است. (حمد/3، غافر/7، طه/82، نوح/10 و زمر/ 53).

7ـ اسلام از پیروان خود خواسته است در برخورد با مردم، اهل مدارا و نرم خویی و حلم و عفو و گذشت و کظم غیظ باشند، و عیوب و لغزش‏های مردم را بپوشانند واهل تجسس در امور دیگران و عیب جویی نباشند. (کلینی، پیشین، ج 4، ص 107، 354و 356؛ محمدی ری شهری، پیشین، ج4، ص 159 و نهج‏البلاغه، کلمات قصار، شماره 11). قرآن کریم در آغاز هر سوره به دو صفت رحمان و رحیم در کنار اسم الله اشاره می‏نماید.

 4ـ جهاد و خشونت

اصلی‏ترین موضوع در سخنرانی پاپ، مسئله جهاد مقدس اسلامی است. در نگاه پاپ، مقدس شمرده شدن جهاد در اسلام چیزی جز مقدس شمردن جنگ و خشونت و قساوت نیست، مشروعیت جهاد در اسلام به معنای مشروعیت به کارگیری زور و تحمیل در مسلمان ساختن کفار است. در حالی که

خشونت، به طور مطلق محکوم و به کارگیری آن جهت دین‏دار ساختن مردم بیشتر محکوم است.

با توجه به اهمیت این موضوع و نیز با توجه به تبلیغات چند صد ساله مسیحیان و اروپائیان در این مورد، جا دارد با تفصیل بیشتری به این موضوع پرداخته شود. تحلیل این موضوع را در دو بخش دنبال می‏کنیم: الف‏ـ دیدگاه اسلام درباره به کارگیری زور و خشونت در مسلمان ساختن مردم؛ ب: حقیقت و ماهیت جهاد مقدس در نگاه اسلام.

مشابه همین معنا را فخر رازی و شهید مطهری نیز آورده‏اند (ر. ک: فخر رازی، ج2، ص 472 و مطهری، جهاد، ص 34ـ33).

در تفسیر مراغی آمده است: «همین آیه کافی است که حجتی علیه دشمنان و بلکه دوستان دین باشد که گمان کرده‏اند اسلام با زور و شمشیر بنا شده است... تاریخ اسلام گواه صادقی است بر کذب این ادعا... جالب این دیدگاه اسلام است، در حالی که معهود میان ملل به ویژه نصاری این بوده است که مردم را به زور به پذیرش دین خود وا می‏داشتند.» (مراغی، ج 3، ص 17ـ16).

مرحوم علامه طباطبایی نیز در ذیل آیه می‏نویسد: «این آیه شریفه یکی از آیاتی است که دلالت بر این می‏کند که اساس دین اسلام شمشیر و خون نیست و اکراه و زور را تجویز نکرده است، برخلاف آنهایی که گفته اند: اسلام دین شمشیر است و به مسئله جهاد که یکی از ارکان دین اسلام است استدلال نموده‏اند.» (طباطبایی، پیشین، ص 343).

2ـ «لَوْ شاءَ رَبُّکَ لآَمَنَ مَنْ فِی الأَْرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النّاسَ حَتّی یَکُونُوا مُوءْمِنِینَ؛ اگر پروردگارت می‏خواست، تمامی انسان‏هایی که روی زمین هستند همگی ایمان می‏آوردند، آیا تو مردم را وا می‏داری تا ایمان بیاورند؟» (یونس/ 99).

در این آیه آمده است که خداوند ایمان اجباری را از مردم نخواسته است و به آن راضی نیست و به همین خاطر نه خود، مردم را به زور به ایمان آوردن به دین اسلام وا می‏دارد و نه از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله چنین چیزی را خواسته است. (ر.ک: طباطبایی، پیشین، ج10، ص126). سید قطب در ذیل این آیه می‏نویسد: «اگر خداوند می‏خواست، نوع بشر را به گونه دیگری خلق می‏کرد؛ یعنی او را به گونه‏ای می‏آفرید که همانند فرشتگان جز یک راه یعنی راه ایمان را نمی‏شناخت یا این که برای او یک نوع استعداد قرار می داد که همه افراد را به سوی ایمان سوق می‏داد. اگر چنین می‏خواست، همه مردم را به ایمان وا می‏داشت، به گونه‏ای که در گزینش ایمان اراده و نقشی نداشتند؛ اما حکمت الهی ایجاب کرده است که این آفریده (انسان) دارای استعداد خیر و شر و هدایت و ضلالت باشد و به او قدرت انتخاب این راه و آن راه را داده است... بنابراین به اختیار انسان وا گذاشته شده است. پیامبر کسی را بر آن اجبار نمی‏کند، زیرا در ادراکات قلبی و توجهات درونی جایی برای اکراه نیست.» (سیدقطب، پیشین، ج 3، ص 1821).

3ـ «قُلْ یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدی فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ ما أَنَا عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ؛ بگو ای مردم ! به راستی حق از جانب پروردگارتان آمده است، پس هر کس راه یابد به نفع خود راه یافته است و آن کس که گمراه شود گمراهی او به زیان خود اوست و من وکیل و نگهبان شما نیستم.» (یونس / 108).

4ـ «ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ * وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصّابِرِینَ * وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلاّ بِاللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لا تَکُ فِی ضَیْقٍ مِمّا یَمْکُرُونَ؛ با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت نما، و با آنها به گونه‏ای که نیکوتر است مجادله کن. پروردگارت از هر کس بهتر می‏داند چه کسانی از راه او گمراه شده اند و چه کسانی هدایت شده اند و هر گاه خواستید مجازات کنید تنها به مقداری که به شما تعدی شده است کیفر دهید و اگر شکیبایی‏کنید این کار برای شکیبایان بهتر است. صبر کن و صبر تو برای خدا باشد و بر آنها غمگین مباش و از توطئه‏های آنها در تنگنا قرار مگیر.» (نحل/ 127ـ125)

در این آیه کریمه، خداوند راه‏های دعوت مردم به دین خدا را شمارش نموده و در این مورد به راه حکمت، اندرز نیکو و جدال احسن اشاره فرموده است. با توجه به این‏که این آیه در مقام شمارش راه‏های دعوت مردم به دین خدا است و در عین حال از اجبار و زور به عنوان راه دعوت، نام نبرده است استفاده می‏شود که یکی از این راه‏ها، اجبار و زور نیست. جالب این‏که در آیه بعدی به مجازات کفار و برخورد آنها اشاره کرده است اما نه به عنوان راه دعوت آنها به دین خدا بلکه به عنوان مقابله به مثل؛ یعنی اگر مورد تعدی واقع شدید حق دارید در حد مقابله به مثل از خود دفاع کنید. سپس به این نکته تذکر می‏دهد که حتی در این مورد نیز اگر صبر پیشه کنید و به مقابله برنخیزید به سود خود شماست و در آخر به پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله یادآوری می‏کند که به خاطر کفر و اعراض آنها غمگین مباش و دلگیر مشو.

علامه طباطبایی در ذیل این آیه می‏نویسد: «شکی نیست در این که از آیه استفاده می‏شود که این سه قید، یعنی حکمت، موعظه و مجادله، همه مربوط به طرز سخن گفتن است. رسول گرامی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله مأمور شد که به یکی از این سه طریق مردم را به راه خدا دعوت کند، که هر یک برای دعوت، طریق مخصوص است... دقت در آیه به دست می‏دهد که مراد از حکمت، حجتی است که حق را نتیجه دهد، آن هم به طوری که شک و وهم و ابهامی باقی

آیه کریمه، موعظه را با قید «حسنه» و جدال را نیز با قید «بالتی هی احسن» آورده است که این امر دلالت می‏کند بر این که در دعوت مردم به سوی خدا و دین او، نه تنها نمی‏توان از زور و اجبار استفاده کرد بلکه حتی از موعظه غیرحسنه و یا جدال غیر احسن نیز باید پرهیز کرد. علامه طباطبایی در این مورد توضیحات نیکویی داده است که برای پرهیز از طولانی شدن بحث از آوردن آن صرف نظر می‏شود. (ر.ک: طباطبایی، پیشین، ص 373ـ372).

شهید مطهری در مورد این آیه کریمه می‏فرماید: «مردم را به سوی راه پروردگارت بخوان، با چی؟ با زور؟ با شمشیر؟ نه، با حکمت، با منطق و برهان و دیگر با موعظه نیک. آنها که با تو مجادله می‏کنند تو هم به نیکی با آنها مجادله کن. این آیه هم صریحا راه اسلام آوردن را دعوت معرفی کرد.» (مطهری، پیشین، ص 35).

آیاتی دیگر در این باره وجود دارد که از ذکر آنها صرف نظر می‏شود (ر.ک: شعراء/ 4ـ3 و کهف/29).

 ب: ماهیت جهاد مقدس در اسلام

همان‏گونه که اشاره شد، اشکال و اعتراض اصلی پاپ بر اسلام در سخنرانی معروف خود، تشریع جهاد در اسلام است. اشکال این است که اساسا تشریع جهاد، به رسمیت شناختن جنگ و خشونت‏است، در حالی که خشونت در هر شرایط و در هر قالبی و به هر اسمی ممنوع و محکوم است. از این گذشته، جهاد همان تحمیل عقیده و ایمان بر نامسلمانان است که باز امری ناروا است. در پاسخ به این شبهه، به انواع جهاد در اسلام و فلسفه آنها اشاره می‏شود تا روشن گردد که دو اشکال بالا ناوارد و نابجاست.

در یک تقسیم بندی می‏توان جهاد را به سه قسم دفاعی، آزادی‏بخش و عقیدتی تقسیم کرد.

 ب1: جهاد دفاعی

جهاد دفاعی، جهادی است که برای دفاع از جان، مال، ناموس، کشور، دین و عقیده اسلامی در برابر تجاوز و تهاجم متجاوزان انجام می‏گیرد. این جهاد به طور قطع امری معقول و منطقی است، و به هیچ وجه به معنای خشونت طلبی نیست. بلکه می‏توان گفت این نوع از جهاد امری فطری و غریزی است و اختصاص به انسان هم ندارد. هر انسان و یا حیوانی که در برابر تجاوز قرار می‏گیرد بر

در فقه اسلام، جهاد دفاعی واجب همگانی است و نیاز به اذن امام علیه‏السلام ندارد. قرآن کریم با بیان زیبا، مشروعیت آن را بیان کرده است:

«خداوند از اهل ایمان دفاع می‏کند. به درستی که خداوند خیانت‏کاران را دوست ندارد. خداوند به آنهایی که مورد تهاجم و مقاتله دشمن واقع شده اند اجازه داده است که به جنگ و مقابله برخیزند؛ زیرا مورد ستم واقع شده اند و خداوند بر یاری آنها قادر است. همان کسانی که از دیارشان به ناحق بیرون رانده شده اند و جرمی جز این نداشته اند که می‏گفتند: پروردگار ما خدای یکتاست. اگر خداوند بعضی‏از مردم را به وسیله بعضی دیگر دفع نمی‏کرد، دیرها و صومعه‏ها و معابد و مساجد که نام خدا در آنها بسیار برده می‏شود ویران می‏شد. خدا کسانی را که او یاری را کنند یاری می‏کند. خداوند قوی و شکست‏ناپذیر است. همان کسانی که اگر در زمین به آنها تمکن و قدرت دهیم نماز برپا کنند و زکات بپردازند و به کار نیک وادارند و از منکر باز دارند و سرانجام همه کارها با خداست». (حج/41ـ38).

خداوند کریم با این آیات، مشروعیت جهاد دفاعی را اعلام کرده است. مسلمانان که به خاطر عقیده و ایمان خویش مورد تجاوز مشرکین واقع شده و از خانه و کاشانه خویش بیرون رانده شده بودند، با نزول این آیات اجازه یافتند برای احقاق حقوق خویش و جلوگیری از ادامه تجاوز دشمن، به مقابله و مقاتله برخیزند. نکته جالب این است که این آیات، فلسفه اصلی مشروعیت جهاد دفاعی در راه عقیده را در این می‏داند که اگر در برابر متجاوزان به دین و عقیده الهی مقاومت صورت نگیرد، تمام مراکز عبادی در جهان اعم از مراکز عبادی مسلمانان و یهودیان و مسیحیان نابود می‏گردد. به تعبیر دیگر، دین و عقیده به خدا و پرستش او از صفحه گیتی محو خواهد شد.

قرآن در جای دیگر می‏فرماید: «اگر خداوند بعضی از مردم را به وسیله بعضی دیگر دفع نمی‏کرد فساد زمین را می‏گرفت» (بقره/ 251). شاید از کنار هم قراردادن این دو آیه بتوان استفاده کرد که با نابودی و ویرانی مراکز عبادی، زمین نیز به فساد و تباهی کشیده می‏شود. بنابراین امنیت، آرامش و اصلاح زمین و اهل آن به برقراری دین الهی و رواج عبودیت خدا در زمین است و این امر جز با دفاع و ایستادگی در برابر متجاوزان به دست نخواهد آمد.

جالب این‏که در آیه مورد بحث، آنهایی که مورد تهاجم دشمن واقع شده اند و جهاد برای آنها تشریع و تجویز نشده است با اوصافی‏ـ مانند اهل نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکرـ معرفی شده‏اند که این امر نشان‏دهنده این است که آنها درصدد رواج دین خدا و اصلاح گری در زمین هستند. طبیعی است جنگ با چنین انسان‏هایی به معنای جنگ با دین خدا و اصلاحات در زمین

شهید مطهری درباره جهاد دفاعی می‏گوید: «اگر جنگی برای دفع تهاجم باشد، دیگری به سرزمین ما تهاجم کرده است، به مال و ثروت ما چشم دوخته است، به حریت و آزادی و آقایی ما چشم دوخته و می‏خواهد آن را سلب کند و آقایی خود را بر ما تحمیل کند، این‏جا دین چه باید بگوید؟ آیا باید بگوید جنگ مطلقا بد است، دست به اسلحه بردن بد است، دست به شمشیر بردن بد است، ماطرفدار صلح‏ایم؟! بدیهی است که این سخن مسخره است. حریف دارد با ما می‏جنگد، و ما با کسی که به ما تهاجم کرده در حالی که می‏خواهد ما را بر باید نجنگیم و در واقع از خودمان دفاع نکنیم به بهانه صلح! این صلح نیست، تسلیم است...

می‏گویند مسیحیت این افتخار را دارد که هیچ اسمی از جنگ در آن نیست، اما ما می‏گوییم اسلام این افتخار را دارد که قانون جهاد دارد. مسیحیت که جهاد ندارد چون هیچ چیز ندارد، جامعه و قانون و تشکیلات اجتماعی براساس مسیحیت ندارد تا قانون جهاد داشته باشد. در مسیحیت چهار تا دستور اخلاقی است... این دیگر جهاد نمی‏خواهد. اسلام دینی است که وظیفه خودش را این می‏داند که یک جامعه تشکیل بدهد، اسلام آمده کشور تشکیل بدهد، آمده دولت تشکیل بدهد، آمده حکومت تشکیل بدهد، رسالتش اصلاح جهان است، چنین دینی نمی‏تواند قانون جهاد نداشته باشد، هم‏چنان که دولتش نمی‏تواند ارتش نداشته باشد.

مسیحیت دایره‏اش محدود است و اسلام دایره‏اش وسیع است. مسیحیت از حدود اندرز تجاوز نمی‏کند اما اسلام تمام شئون زندگی بشر را زیر نظر دارد؛ قانون اجتماعی دارد، قانون اقتصادی دارد، قانون سیاسی دارد... چطور می‏تواند ارتش نداشته باشد؟ چطور می‏تواند جهاد نداشته باشد؟» (مطهری، جهاد، 1382، ص29ـ28).

 ب2: جهاد آزادی‏بخش

 گاهی ممکن است تهاجم دشمن به جانب ما نباشد بلکه قوم و ملت دیگری را مستضعف قرار دهد و به آنها ستم نماید یا آنها را در شرایط اختناق قرار دهد و آزادی و امنیت و بهداشت را از آنها سلب کند، یا آنها را از خانه و کاشانه خود آواره نماید. آیا در این گونه موارد مسلمانان حق دارند و یا حتی موظف‏اند به دفاع از حقوق انسانیت برخیزند؟ آرمان اسلام این است که هیچ کس در جهان مظلوم و مستضعف واقع نشود؛ هیچ کس از حقوق انسانی خود محروم نگردد؛ هیچ کس دچار قتل و غارت و آوارگی و فقر و پریشانی نگردد.

به همین خاطر بر همگان واجب کرده است که به یاری مظلوم بشتابند و دست ظالم را از تجاوزگری کوتاه نمایند. قرآن کریم می‏فرماید: «شما را چه شده است که پیکار نمی‏کنید در راه خدا و در راه ناتوانان از مردان و زنان و کودکان که می‏گویند: پروردگارا! ما را از این شهر ستمکار نشین بیرون ببر (و نجات ده) و بر ما از جانب خود سرپرستی قرار ده و بر ما از جانب خود یاوری بگذار» (نساء/75).

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز آمده است: «جمهوری اسلامی ایران سعادت انسان در کل جامعه بشری را آرمان خود می‏داند و استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل را حق همه مردم جهان می‏شناسد. بنابراین در عین خودداری کامل از هرگونه دخالت در امور داخلی ملت‏های دیگر، از مبارزه حق طلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان حمایت می‏کند» (قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل 154).

 ب3 : جهاد عقیدتی

 جهاد عقیدتی، جهادی است که در راه نشر و تبلیغ عقیده اسلامی صورت می‏گیرد. بیشترین اشکال درباب جهاد اسلامی، مربوط به این نوع از جهاد است. اشکال اساسی این است که اسلام با تشریع این نوع از جهاد، به کارگیری زور و خشونت را در مسلمان کردن مردم به رسمیت شناخته است.

در پاسخ این اشکال باید گفت: جهاد عقیدتی در نگاه اسلام برای این جهت نیست که عقیده به توحید و دیانت اسلام را بر کفار تحمیل نماید؛ زیرا چنان که قبلاً به تفصیل گذشت، تحمیل عقیده و دین در اسلام، ناروا و ناپسند است و ایمان و عقیده تحمیل پذیر نیست. بلکه جهاد عقیدتی در اسلام به خاطر برداشتن موانع در راه عقیده و ایمان مردم است. برداشتن موانع در سر راه عقیده و ایمان و دین‏داری مردم یک مسئله است و تحمیل عقیده و ایمان و دین بر مردم مسئله دیگر.

شاهد قطعی این مدعا این است که در نگاه اسلام در صورتی که اهل کتاب (یهود و نصارا و مجوس) به حکومت اسلامی تن دهند و از مخالفت و ستیزه و توطئه دست بردارند، از هرگونه تعرض مصون هستند و هیچ‏کس حق ندارد آنها را به پذیرش اسلام وادار نماید و یا از حقوق انسانی خود بازدارد. این امر مورد قبول همه فقهای اسلامی است و روایات فراوانی نیز بر آن دلالت دارد. امام خمینی رحمه‏الله می‏فرماید: «اسلام پیش از هر دینی و بیش از هر مسلکی به اقلیت‏های مذهبی آزادی داده است. آنان نیز باید از حقوق طبیعی خودشان که خداوند برای همه انسان‏ها قرار داده است بهره مند شوند. ما به بهترین وجه از آنان نگه‏داری می‏کنیم». (امام خمینی)

«اقلیت‏های مذهبی در حکومت اسلامی می‏توانند به کلیه فرایض خود آزادانه عمل نمایند و حکومت اسلامی موظف است از حقوق آنان به بهترین وجه حفاظت کند» (پیشین).

جهاد عقیدتی در اسلام هر چند در اصطلاح فقها، جهاد ابتدایی نامیده می‏شود اما در حقیقت از نوع جهاد دفاعی است؛ زیرا دفاع از یک حق بزرگ فطری و انسانی است، به دلیل این که تدین به دین حق و پذیرفتن توحید و مبدأ و معاد و قرار گرفتن در صراط مستقیم و راه تکامل و تعالی جزء

اسلام با توجه به این‏که توجیه دین حق را امری فطری برای بشر (روم/ 30) و باعث حیات طیبه برای انسان می‏داند (نحل/ 97 و انفال/ 22) و نادیده گرفتن آن را باعث سقوط انسان به درجه حیوانیت تلقی می‏کند (اعراف/ 179) و آن را فلسفه آفرینش انسان و غایت وجودی او می‏داند (ذاریات/ 56 و آل‏عمران/ 51) قهرا آن را بزرگ‏ترین حق انسانی قلمداد می‏کند و دفاع از آن را مانند دفاع از بقیه حقوق انسانی و فطری مجاز و بلکه لازم می‏شمرد.

به تعبیر دیگر، همان گونه که به نظر اسلام و به نظر همه عقلای عالم هر فرد و یا مکتبی می‏تواند برای داشتن بهداشت یا هوای پاکیزه و یا سوادآموزی و کسب دانش ویا حفظ حیات خود و یا امنیت و سلامت و یا آزادی و حق انتخاب سرنوشت درست خود، در برابر متجاوزان قیام کند و به دفاع برخیزد و بلکه حتی مجاز و مشروع است که برای تأمین این حقوق برای افراد یا ملت‏های دیگر که تحت ظلم و اجحاف متجاوزان قرار دارند دست به قیام و مبارزه برند و تا رسیدن به این هدف از پای ننشیند، به همین صورت فرد و یا ملتی حق دارد برای تأمین حق فطری توحیدی خود و یا افراد و ملت های دیگر اقدام به دفاع و جهاد نماید.

بر همین اساس باید گفت اسلام به خود حق می‏دهد با هر کس و یا هر چیزی که در اغوا کردن مردم و گرایش آنها به سوی شرک و کفر و باطل نقش دارد و یا جلوی نشر و نفوذ دین حق و کلمه توحید را می‏گیرد مبارزه نماید. از این رو، از دیدگاه اسلام بر مسلمانان واجب است تا جایی که قدرت دارند با تمام مظاهر شرک و کفر و باطل و عوامل بی دینی و بی ایمانی بشر مبارزه کنند. در همین راستا بت شکنی پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و حضرت ابراهیم علیه‏السلام و یا جنگ‏های پیامبر اسلام با سران شرک و کفر در مکه که در راه نشر دین حق و توحید کار شکنی می‏کردند و مانع گرایش مردم به سوی آن می‏شدند به راحتی قابل توجیه است. تسامح و تساهل در این امر به معنای کوتاهی کردن در دفاع از مهم‏ترین حق انسانی است.

علامه طباطبایی در این مورد می‏گوید: «شرک به خدا موجب هلاک انسانیت و مرگ فطرت است. بنابراین مبارزه مشروع و دفاع از حق فطری انسانیت، به منزله بازگشت دادن روح به قالب اجتماع و زنده کردن آن است. هوشمند فرزانه با توجه به آیات مزبور (روم/ 30، شوری/ 12، حج/ 40 و انفال/ 24) می‏تواند بفهمد که اسلام یک حکم دفاعی کلی برای ریشه‏کن کردن اساس شرک و پاکیزه نمودن زمین از آلودگی‏های کفر و الحاد و برقرار کردن سلطنت مطلقه ایمان بر کشور دل‏آدمیان داشته باشد... بنابراین دفاع کامل از حق فطری انسانیت، مقتضی توسعه حکم جهاد است. در قرآن کریم گرچه به این مطلب تصریح نشده است ولی از نویدهایی که به مؤمنان

سید قطب نیز چنین می‏نویسد: «یکی از حقوق بشری این است که دعوت به این منبع الهی (اسلام) به او برسد و هیچ چیزی برای تبلیغ آن در هیچ حالی مانع نشود. و نیز از حقوق بشری این است که پس از رسیدن دعوت به این دین به او، در پذیرفتن آن آزاد باشد و چیزی مانع تدین به آن نگردد و اگر گروهی به دعوت اسلام گردن ننهادند نباید در مسیر پیشرفت اسلام مانعی ایجاد نمایند... بر مسلمانان واجب است که در برابر هر کس که در مقابل دعوت اسلامی ایجاد مزاحمت می‏کند و یا نسبت به مسلمانان فتنه گری در دینشان می‏کند ایستادگی کنند تا آزادی عقیده و ایمان را برای مسلمانان تضمین نمایند... به هر حال آن‏چه مهم است این است که در صحنه گیتی نباید هیچ نیروی بازدارنده‏ای نسبت به دین خدا وجود داشته باشد. جهاد در اسلام برای تأمین چنین هدفی است. چنین جهادی، جهاد عقیدتی نامیده می‏شود.» (سید قطب، 1402، ص 187ـ186).

شهید مطهری نیز در این مورد مطالب جالبی دارد که جهت پرهیز از طولانی شدن بحث، از ذکر آن خودداری می‏شود. (ر.ک: مطهری، پیشین، ص 74ـ66).

نکته مهمی که در این مورد باید به آن توجه کرد این است که ما حتی اگر توحید را از حقوق انسانی بدانیم (که البته چنین است) باز نمی‏توانیم برای تحمیل دین و عقیده توحیدی، به جهاد و مبارزه اقدام کنیم؛ زیرا اولاً: ایمان و اعتقاد و گرایش، تحمیل‏ناپذیر بوده و تابع علم و معرفت و مجذوب شدن است. ثانیا: به حکم آیات پیشین، مسلمانان حق ندارند برای مسلمان کردن و مؤمن ساختن دیگران به زور و خشونت متوسل شوند. بنابراین ریشه کن کردن مظاهر و عوامل شرک و کفر و مبارزه با موانع نشر و نفوذ این حق و توحید یک مطلب است و تحمیل دین و عقیده توحید، مطلب دیگر. (ر.ک: مطهری، پیشین، ص 81ـ80).

آن‏چه که گفته شد، توجیه و تبیین جهاد عقیدتی بود با تکیه به این امر که پذیرش دین حق و توحید حقی انسانی و فطری است. اما این موضوع، بیان و تقریر دیگری نیز دارد که برخی از علمای اسلام آن را مطرح کرده اند و آن، توجیه جهاد عقیدتی با تکیه به این امر است که حاکمیت دین خدا و ارزش‏های الهی و گسترش عبودیت خداوند در جهان، حقی الهی است و همان‏گونه که بر مسلمانان و متدینان واجب است از حقوق انسانی خود دفاع کنند، بر آنها واجب است از حقوق الهی نیز دفاع کنند.

«پیامبران نیامده‏اند تا فقط نظم و آرامش را برقرار سازند و مردم را از زندگی‏ای قرین آسایش برخوردار سازند بلکه مبعوث شده اند تا نظام ارزش الهی را در جامعه بشری احیا و اقامه کنند... دفاع از حق خدای متعال که همان جهاد ابتدایی است رمز جلالت قدر جهاد ابتدایی است... همه حقوق متقابلی که انسان‏ها در ارتباط با هم‏دیگر دارند تحت الشعاع حق خدای متعال بر جمیع آدمیان است. حق خدای متعال چیست؟ این است که در سرتاسر جهان

به نظر می‏رسد میان این دو تقریر (دین اسلام و توحید حق انسانی است و یا حق الهی است) ناسازگاری وجود ندارد؛ ممکن است چیزی از یک نگاه حق انسانی تلقی گردد و از نگاه دیگر حق خدایی؛ مثلاً احترام و تکریم و اعتنای به پیامبران الهی و پرهیز از توهین و جسارت به آنها هم حق خود انبیاست به عنوان این‏که یک انسان وارسته و دلسوز بشری‏اند و هم حق جوامع انسانی است به دلیل این‏که حق دارند از برکات و انوار وجودی او بهره‏مند شوند و راه هدایت را پیدا کنند و هم حق خدایی است به دلیل این‏که نماینده و فرستاده الهی هستند و بزرگداشت خدا و اطاعت و عبودیت او اقتضا می‏کند که به نماینده و حامل پیام او نیز اعتنا شود و دین حق و توحید به لحاظ این‏که راه کمال بشریت و صراط مستقیم انسانیت است حق انسانی است و به لحاظ این‏که بندگی و اطاعت خداوند و تسلیم شدن در برابر اوست حق الهی است.

 ب4 : نکاتی چند درباره جهاد عقیدتی

 در مورد جهاد اسلامی باید گفت چون هدف اسلام هدایت مردم و به اهتزاز درآوردن پرچم توحید و دیانت حق است، به نکاتی توجه داده است که جهاد اسلامی را از جنگ‏های دیگر ممتاز می‏سازد.

1ـ در جهاد اسلامی، مسلمانان حق ندارند از کسانی که در پیکار مشارکت ندارند سلب امنیت کنند بلکه موظف‏اند حقوق آنها را به رسمیت بشناسند؛ چنان که حق ندارند در جنگ، رفتار خشن و غیرمتعارف از خود نشان دهند. امام صادق علیه‏السلام فرماید: «وقتی رسول خدا لشکری را گسیل می‏کرد دستور می‏داد که آنها در برابرش بنشینند و به آنها این‏گونه سفارش می‏کرد: به نام خدا و به خاطر خدا و در راه خدا و بر آیین رسول خدا حرکت کنید، به دشمن شبیخون نزنید و آنها را مثله نکنید و کید و خدعه نزنید و پیران و کودکان و زنان را نکشید و جز در حال اضطرار درختی را قطع نکنید.» (حر عاملی، پیشین، ج11، باب 15، ح2 و فروع کافی، ج1، ص 344).

در روایتی دیگر آمده است که پیامبر علاوه بر این مطالب، سفارش می‏فرمود که: «کسی که به یک بلندی پناهنده شده است به قتل نرسانید. درختان را آتش نزنید و آب را نبندید و درختان میوه دار را نبرید، مزرعه‏ها را آتش نزنید و حیوانات را نکشید.» (پیشین، ح3). امیرالمومنین علیه‏السلام نیز فرموده است: «پیامبر از به

2ـ در نگاه اسلام، مسلمانان موظف‏اند امنیت کفاری را که به قصد تحقیق و پژوهش درباره اسلام به کشور اسلامی مسافرت می‏کنند حفظ نموده و از تعرض به آنها بپرهیزند. قرآن کریم می‏فرماید: «اگر یکی از مشرکین از تو پناهندگی بخواهد به او پناه بده تا سخن خدا را بشنود، سپس او را به محل امنش برسان، زیرا گروهی نادان و ناآگاه‏اند.» (توبه/ 6).

3ـ بر مسلمانان واجب است قبل از جنگ، کفار و مشرکین را به اسلام دعوت کنند و حقیقت را برای آنها بازگو نمایند، تا قبل از اتمام حجت، جنگ صورت نگیرد. در روایتی از امام علی علیه‏السلام آمده است: «رسول خدا مرا به یمن اعزام نمود و فرمود: یا علی! با هیچ کس کارزار نکن مگر این‏که او را به اسلام دعوت کرده باشی. به خدا سوگند! اگر خداوند به وسیله تو یک نفر را هدایت کند برای تو بهتر است از آن‏چه که خورشید بر آن طلوع و غروب می‏کند» (حر عاملی، پیشین، باب 10، ح1).

4ـ جهاد عقیدتی جز با امر و اذن امام عادل جایز نیست؛ یعنی مسلمانان حق ندارند خودسرانه به این کار اقدام نمایند. تا موقعی که از جانب امام عادل، مصلحت اندیشی صورت نگیرد و فرمانی صادر نگردد جهاد عقیدتی ممنوع است. در روایت آمده است: «جهاد بدون امام واجب الطاعه، حرام است، همانند حرمت مردار و خون و گوشت خوک.» (پیشین، باب 12، ح1). در مورد این‏که منظور از امام عادل چیست، اختلاف‏نظر وجود دارد. بیشتر فقهای شیعه مراد از آن را امام معصوم می‏دانند و بر همین اساس معتقدند جهاد عقیدتی جز در زمان حضور امام معصوم و با امر و اذن او جایز نیست. برخی از فقهای معاصر منظور از آن را اعم از امام معصوم و ولی فقیه جامعه‏الشرایط می‏دانند.

5ـ در نگاه اسلام، اگر در میدان جنگ، فردی از مسلمانان به فرد یا افرادی از کفار امان دهد بر همه واجب است این امان را محترم بشمارند. (پیشین، باب 15، ح1و2).

6ـ اگر حاکم اسلامی تشخیص دهد که در شرایطی جهاد عقیدتی اثر مفید و مثبتی ندارد می‏تواند از جهاد خودداری کند، به خصوص اگر کفار تقاضای صلح و ترک مخاصمه و هم‏زیستی مسالمت آمیز نمایند و رفتاری که حکایت از توطئه و فتنه‏گری علیه مسلمانان نماید از خود نشان ندهند. چنان که پیامبر در حدیبیه با مشرکین قریش، معاهده صلح و عدم تعرض به یک‏دیگر امضا نمود و یا پیمان‏های عدم تعرض را با یهودیان مدینه امضا کرد. مسلمانان موظف‏اند تا موقعی که دشمن به قرارداد صلح پای‏بند است به آن پای‏بند بمانند. (انفال/ 62ـ61 و نساء/90).

قرآن کریم در برخی از آیات به صورت صریح آمادگی و اشتیاق خود را برای صلح و عدم تعرض با کفار اعلام کرده است: «خداوند شما را از دوستی و دادگری نسبت به همه کسانی که با شما به سبب پای‏بندیتان به دین جنگ نکرده و شما را از خانه هایتان نرانده اند نهی نمی‏کند؛ زیرا خداوند

جالب این‏که بسیاری از آیاتی که بر صلح و هم‏زیستی مسلمین با کفار و حتی مشرکین دلالت دارد مدنی است. این امر نشان می‏دهد که ادعای پاپ مبنی بر این‏که پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله تا موقعی که در مکه بود و در شرایط سخت و در اقلیت قرار داشت طرفدار جنگ و خشونت نبود اما همین که به مدینه آمد و قدرت پیدا کرد اعلام جنگ و خشونت در برابر کفار نمود، نادرست و ناروا است.

از این گذشته، لحن و تعبیر آیاتی که بر عدم اکراه در دین دلالت دارد، حکایت از این دارد که حقیقت دین و ایمان به گونه‏ای است که اکراه در آن روا و پسندیده نیست. به تعبیر علامه طباطبایی، این آیات نسخ ناپذیرند. (ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج2، ص344ـ343).

 نتیجه:

اتهامات غربی‏ها از جمله پاپ درباره خشونت طلبی اسلام و غیر عقلانی بودن آموزه‏های آن اتهاماتی ناروا است و طرح آنها ناشی از غرض ورزی و یا جهالت است. اسلام در طبیعت خود دینی عقلی و منطقی است و بالاترین درجه اعتبار و منزلت را برای عقل منظور کرده است. چنان که می‏توان گفت اسلام در طبیعت خود دین رأفت و رحمت نسبت به همه خلایق به ویژه آدمیان است. قاطعیت و صلابت اسلام و نیز مقاومت و سرسختی آن در برابر متجاوزان را نباید با خشونت‏طلبی اشتباه گرفت.

 منابع و مآخذ

2ـ قرآن مجید.

3ـ نهج البلاغه.

4ـ ابن اثیر، نهایه، ج 2.

5ـ المراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ج 3.

6ـ امام خمینی، صحیفه نور.

7ـ بحرانی، حسن بن شعبه، تحف العقول، انتشارات اسلامیه، تهران، چاپ اول، 1400.

8ـ حر عاملی، وسائل الشیعه، مؤسسه آل‏البیت، قم، چاپ اول، ج12، 1412.

9ـ حنبل، احمد، مسند، ج 5.

11ـ دورانت، ویل، تاریخ تمدن شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، چاپ هشتم، ج4، 1381.

12ـ سبحان&